Vojni puč i uklanjanje Bashira
Prema nekim diplomatama, od aprila 2023. ubijeno je 150.000 ljudi, a više od 12 miliona ih je raseljeno. Četiri miliona je potražilo utočište u Egiptu, Čadu, Etiopiji, Ugandi i Južnom Sudanu. Rat bi, prema zvaničnicima UN-a, mogao izazvati do danas neviđenu "svjetsku krizu gladi". Vode ga dvije sukobljene strane, Oružane snage Sudana (SAF) i pobunjenici - Snage za brzu podršku (RSF). Rat je također poprimio ozbiljnu regionalnu dimenziju, što ga čini još složenijim.
Sudan je velika i važna afrička zemlja s 51 milionom stanovnika. Prirodni je most između arapskog i afričkog svijeta. Unatoč bogatim prirodnim resursima, nafti, zlatu i plodnom poljoprivrednom zemljištu, građanski rat zbog borbe za vlast doveo je narod Sudana na rub siromaštva, gladi, epidemija i potpune devastacije. Sudan je 1956. stekao nezavisnost. Južni Sudan se, uz međunarodnu podršku otcijepio 2011. i postao nezavisna država. Prema Međunarodnoj kriznoj grupi, drugi sudanski građanski rat (1983-2005), jedan od najdužih u modernoj povijesti, odnio je preko dva miliona života. Prethodni autoritarni režim Omera Bashira koji je obilježio noviji politički period Sudana nakon socijalističke diktature Jaafera Numeirija trajao je tri decenije. Omer Bashir je preuzeo vlast pučem 1989., svrgnuvši demokratsku vladu Sadiqa al-Mahdija, lidera nacionalne Umma partije i šejha derviškog bratstva Ansar, direktnog potomka Muhameda Ahmeda (samoproglašenog Mehdija), sufijskog šejha i borca protiv engleskog kolonijalizma i egipatsko-osmanske vlasti u 19. stoljeću.
Sudan je, također, jedna od četiri arapske zemlje koja je 2020. godine, nakon rušenja prethodnog poretka, pristala normalizirati odnose s Izraelom u okviru Abrahamskog sporazuma. Poboljšanje odnosa nije išlo glatko i u skladu s očekivanjima Tel Aviva. Proces je zastao zbog vojnog puča, protivljenja javnosti i građanskog rata. Izrael želi izgraditi bliske veze sa Sudanom zbog strateški važne regije Crvenog mora kroz koje prolazi 12 posto globalnog pomorskog saobraćaja, ali i zbog drugih strateških, ekonomskih i sigurnosnih razloga. Nakon što je Bashir uklonjen s političke scene, otvorena su vrata za potencijalno uspostavljanje diplomatskih odnosa između Izraela i Sudana.
Suprotstavljene vizije političke budućnosti Sudana
Bashir je provodio politiku islamizacije i primjenjivao striktno tumačenje šerijata, koji je, pod utjecajem dr. Hasana Turabija i islamista 1986. državnim zakonom proglasio Numeiri. Iako je na vlast formalno došao pučem, ustoličen je kao frontman Nacionalnog islamskog fronta (NIF). Stvarni mastermind promjene vlasti bio je dr. Hasan Turabi, islamski teoretičar Muslimanskog bratstva u Sudanu i prvi politički lider koji je uspostavio državu na principima tzv. političkog islama nakon Iranske islamske revolucije 1979. Bashirov puč je bio samo mehanizam da se smanji islamski ideološki karakter nove vlasti kako bi se izbjegao međunarodni pritisak na Sudan, a dio spektakla je bilo hapšenje Turabija koji je bio oženjen sestrom predsjednika Sadiqa Mehdija. Bashir je bio lice novog islamističkog režima, ali je stvarni vođa bio Turabi. Bashir se 2018. suočio s masovnim mirnim protestima i svrgnut je pučem koji su izveli njegovi generali Abdel-Fattah Burhan i Mohammad Hamdan Dagalo (Hemedti) u aprilu 2019. godine. Nadimak Dagalou (moj zaštitnik) od milja mu je dao Bashir, povjerivši mu komandu nad paravojnim formacijama Džandžaweed (jahači zla) koji su gušili pobune u Darfuru. Snage za brzu podršku RSF najmoćnija je paravojna formacija iz Bashirove ere koja se odbila pokoriti državnoj vojsci. Čine je bivši borci Džandžaweeda. Bashir ih je osnovao radi suzbijanja pobuna u južnom Sudanu i Darfuru. Uz Bashirov blagoslov, Džandžaweed je reorganiziran i 2013. godine postaje RSF. Hemedti je u međuvremenu postao najbogatiji čovjek u Sudanu, nakon što je preuzeo kontrolu nad rudnicima zlata. Bashir je koristio RSF kao pretorijansku gardu (zaštitu od pučeva i atentata). Ipak, RSF se kasnije udružio sa SAF-om, svrgnuvši Bashira i uspostavivši Prelazno vojno vijeće (TMC) koje je kasnije postalo suvereno vijeće. Formalno ga je predvodio dr. Abdalla Hamduk, vođa Koalicije civilnih demokratskih revolucionarnih snaga (Sumud), ali je Burhan bio de facto lider. Hamduk, ekonomist i diplomat UN-a, s doktoratom iz Manchestera, svrgnut je 2021. godine, kidnapovan, a zatim ponovo vraćen da bi 2022. podnio ostavku. Uživa podršku SAD-a. Washington i Evropljani ga smatraju legitimnim civilnim liderom Sudana, iako je kratko predsjedavao tranzicijskom civilnom vladom čiji su pregovori o mapi puta ka demokratskoj tranziciji koje je vodio s vojskom propali. General Burhan predsjedava Tranzicijskim suverenim vijećem - TSC, a Hemedti mu je bio zamjenik. Burhan se nametnuo kao de facto šef države, a premijer Hamduk je bio samo figura. Sukob je, zvanično, izbio zbog političkih neslaganja između dvojice generala i suprotstavljenih vizija političke budućnosti Sudana te ulozi vojske u njemu. Ipak, radilo se o ekonomskim interesima nad kojima je sudanska vojska imala kontrolu proteklih decenija. Nakon propalih pregovora o demokratskoj tranziciji koju su tražili prosvjednici i američka i evropska diplomatija, generali su politički proces odlučili zamijeniti oružjem.
Rat se već treću godinu vodi između lojalista SAF-a i nekadašnjeg Burhanovog zamjenika, generala Hamdana Dagaloa. Hemedti je odbio integrirati RSF u regularne snage SAF, kako je to bilo predviđeno planom demokratske tranzicije. Burhan je 2003. naredio raspuštanje Hemedtijevih Snaga za brzu podršku RSF i njihovu reintegraciju u SAF. Hemedti je to odbio, optuživši Burhana da je prikriveni radikalni islamist, koji ne preza od upotrebe sile protiv vlastitog naroda. Građanski rat u Sudanu utječe i na sigurnosnu situaciju u ionako nestabilnoj regiji. Sudan, iako siromašna zemlja (BND ispod 1.000 dolara po glavi stanovnika), posjeduje značajne energente i među najvećim je proizvođačima zlata u Africi. Dvije sukobljene strane imaju, svaka svoje, regionalne saveznike. Oružane snage SAF otvoreno podržava Egipat. Saudijska Arabija to čini suptilnije, te Iran, Turska, Katar a odnedavno i
Rusija.
Zločini nad civilima kao rat protiv „korumpiranih islamista“
Hemedtija i RSF podržavaju Ujedinjeni Arapski Emirati, a vjeruje se da ima i tajnu podršku Izraela. Postoje dokazi da RSF indirektno, dotirajući oružje preko svojih granica, pomažu i Chad, Kenija, Uganda i režim Halife Hiftara u Bengaziju u Libiji. Ali, ove zemlje to negiraju. Posebno je problematična uloga Kenije koja ima povlašteni status kao nečlanica NATO-a, sa specijalnim strateškim odnosima s Washingtonom.
