50godina.jpg
digitalbanner-naslovna7.jpg
Fikret Karčić

Fikret Karčić

je profesor Komaparativne pravne historije na Pravnom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Predavao je na Fakultetu islamskih nauka u Sarajevu, Marmara univerzitetu u Istanbulu, Mejdunarodnom islamskom univerzitetu Malezija, Univerzitetu u Oslu i Boise State University (SAD).  

Rođen u Višegradu 1955, Fikret Karčić je stekao srednješkolsko obrazovanje u Gazi Husrev- begovoj  medresi u Sarajevu. Godine 1978. završio je Pravni fakultet u Sarajevu. Stepen magistra i doktora nauka stekao je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu 1985. odnosno 1989. godine. 

Njegov glavni akademski interes je historija islamskog prava i institucija u Bosni i Hercegovini u post-osmanskom periodu, reformistički pokreti u islamu, balkanski muslimani i komparativne pravne kulture. 

Nedavno mi je došla do ruku knjiga Secularism in Question: Jews and Judaism in Modern Times (Sekularizam u pitanju: Jevreji i judaizam u moderna vremena) koji su priredili Ari Joskowicz i Ethan B. Katz, a izdao University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2015. godine.

Posljednjih decenija objavljeno je više radova koji ukazuju na sličnosti položaja Jevreja u Evropi u 19. vijeku i današnjeg položaja muslimanskih manjina na starom kontinentu.

Prije dvije godine objavljeno je da je Turska agencija za kooperaciju i koordinaciju (TIKA) obnovila najstariju džamiju u današnjoj Etiopiji. To je džamija Al-Nedžaši, imenovana po pravednom vladaru koji je primio prve muslimanske muhadžire iz vremena Poslanikove misije u Mekki.

Fetve ili odgovori muslimanskih učenjaka ili kolektivnih tijela predstavljaju važan indikator izazova kroz koje prolaze muslimani i društva u kojima žive.

Fetve ili odgovori muslimanskih učenjaka ili kolektivnih tijela predstavljaju važan indikator izazova kroz koje prolaze muslimani i društva u kojima žive.

Španski zakon o povratku

Novembar 07, 2019

Američki magazin The Atlantic u svom broju od 21. septembra ove godine donio je interesantan tekst Kiku Adatto pod naslovom „Spain's Attempt to Atone for a 500-Year-old Sin“ (Pokušaj Španije da se iskupi za 500 godina star grijeh). Tekst govori o zakonu iz 2015. godine kojim je potomcima španskih jevreja – Sefarda - omogućeno da apliciraju za špansko državljanstvo i da se vrate u zemlju iz koje su njihovi preci protjerani prije 500 godina

Prije nekoliko dana susreo sam u Sarajevu jednu kolegicu iz Skandinavije, koja je kod nas boravila na jednom seminaru. Ona je stručnjak za ljudska prava, a inače je prelaznica na islam. Pitao sam je kakvi su joj utisci iz Sarajeva. Rekla je da je se najviše dojmio osjećaj slobode koji je kao muslimanka imala: odlasci na namaz u mahalsku džamiju i opšti prijateljski odnos ljudi.
Ovaj susret me podsjetio na nedavno objavljeni Indeks ljudskih sloboda 2018. (The Human Freedom Index 2018) koji su publikovali Cato institut (SAD), Fraser institut (Kanada), i Friedrich Naumann fondacija za slobodu (Njemačka). Ovaj izvještaj predstavlja globalno mjerenje ličnih, građanskih i ekonomskih sloboda.
Prema ovom indeksu, Bosna i Hercegovina je na 59. mjestu i predstavlja najviše rangiranu zemlju sa većinskim muslimanskim stanovništvom u svijetu. Jordan je slijedeći na 75. mjestu. Nakon toga slijede ostale većinske muslimanske zemlje.
Ovo rangiranje podsjeća na izjavu libanskog reformatora i publiciste Šekiba Arslana, koji je 1932. godine posjetio Bosnu i Hercegovinu i rekao da su ovdašnji muslimani najnapredniji muslimani u svijetu. Na to su neki anegdotalno reagovali rekavši: ‘’Možemo misliti kakvo je stanje kod drugih kad smo mi najbolji’’.
Cinizam nastranu, ali nedavno objavljeni Indeks ljudskih sloboda 2018. godine zaslužuje punu pažnju. On nas podsjeća na nešto što se gubi u svakodnevnim vijestima o tome da političari ne mogu doći do kompromisa, da se nezaposlenost ne rješava, da mladi odlaze iz zemlje, da se korupcija ne otklanja itd. Zaboravljamo da na normativnom planu imamo rješenje po kojem se Evropska konvencija o ljudskim pravima neposredno primjenjuje u Bosni i Hercegovini, da se država ne pojavljuje kao autoritarna vlast koja u najvećoj mjeri ugrožava ljudska prava građana, kao što je to slučaj sa drugim muslimanskim zemljama, da je relativno mali broj apelacija iz Bosne i Hercegovine pred Evropskim sudom za ljudska prava, da je sloboda vjere na zavidnom nivou itd. Kada je u pitanju sloboda vjere, vjerovatno je period nakon 1995. godine doba kada su vjerske zajednice doživjele najveći nivo slobode. Treba se boriti da se takvo stanje očuva, pa i dalje unaprijedi.
Kada pratimo process izbora reisu-l-uleme, koji je u toku, sjetimo se da smo jedna od rijetkih zajednica u kojima muslimani samostalno biraju svoga vjerskog vođu. U većini muslimanskih zemalja vjerske vođe se postavljaju od strane vlasti ili predstavljaju službenike državne administracije. I u samoj Bosni i Hercegovini, nakon 1909. godine i dobivanja autonomije u vakufskim i školskim poslovima, muslimani nisu imali konačnu riječ u izboru reisu-l-uleme nego je to pravo pripadalo austrougarskom monarhu. Tako je nastavljeno i u vrijeme jugoslovenske monarhije. U vrijeme socijalističke Jugoslavije muslimani su formalno imali pravo biranja vjerskog poglavara, ali je stvarno dominirao politički faktor.
Znamo da postoje i kršenja ljudskih prava, uključujući i pravo na slobodu vjere, u Bosni i Hercegovini. Međutim, ta kršenja su uglavnom vezana za pojedince i grupe koji su manjina na određenom području. Zaštita manjina ostaje gorući problem ljudskih prava u Bosni i Hercegovini. Historijski, taj problem se pokušavao riješiti na razne načine: putem zaštite manjina u okviru Društva naroda na osnovu Ugovora iz Senžermena (St Germain), formalnim pristupanjem instrumentima zaštite ljudskih prava u okviru Ujedinjenih naroda u vrijeme socijalističke vlasti i konačno, sada, putem neposredne primjene Evropske konvencije o ljudskim pravima. Ovaj posljednji okvir ima svoj sudski mehanizam kojem se nezadovoljni pojedinci sve više okreću.
Uzimajući sve ovo u obzir, osjećaj slobode o kome je govorila profesorica iz Skandinavije, s početka ovog teksta, ima svoje utemeljenje. Posebno u vrijeme kada i u tom dijelu Evrope, poznatom kao region slobode i ljudskih prava, jačaju desničarske tendencije i počinju napadi na džamije.

Rezolucija Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope od 22. januara ove godine o nekompatibilnosti Šeriata i Evropske konvencije o ljudskim pravima skrenula je pažnju na tretman ovog pitanja u nauci. Da li su savremena pravna nauka i islamske studije tako jedinstveni u svom stavu kao Parlamentarna skupština Savjeta Evrope?
Odgovor na ovo pitanje pruža vrlo dokumentovan tekst Shannon Dunn, vanredne profesorice religijskih studija sa Gonzaga univerziteta (SAD) pod naslovom “Islamsko pravo i ljudska prava” objavljen u knjizi The Oxford Handbook of Islamic Law (Oxfordski priručnik islamskog prava), Oxford University Press, 2018, str. 819-842. Na ovom mjestu rezimiramo glavne zaključke autorice.

Četiri paradigme

Diskusije o kompatibilnosti Šeriata i ljudskih prava vode se veoma dugo - od druge polovine 20. vijeka. U ovom vremenu oblikovale su se četiri temeljne paradigme: (1) model koji daje prednost sekularnom nad religijskim konceptom ljudskih prava; (2) muslimanski apologetski model koji daje prednost “čisto” islamskom konceptu; (3) marksistička / postkolonijalna kritika ljudskih prava kao zapadnog nametanja moći i (4) muslimanska reformistička paradigma koja naglašava kontinuitet zapadne i islamske tradicije o ljudskim pravima.
Ovo nije konačna klasifikacija, jer ima autora koji se mogu svrstati u više kategorija.
Primjer prve paradigme je Ann Elzabeth Mayer, autorica knjige Islam and Human Rights: Tradition and Politics (Islam i ljudska prava: tradicija i politika), Boulder, Co; Westview Press, 1999. Njena glavna teza je da su muslimanske kodifikacije ljudskih prava utemeljene na objavljenim tekstovima, a zapadne na racionalizmu i individualizmu. Smatra da je zapadna prosvjetiteljska filozofija koherentnija kao osnova ljudskih prava. Ova autorica, također smatra da je ključno pitanje ljudskih prava odnos pojedinca i države, a da muslimanski autori to pitanje ne adresiraju. Oni posmatraju islamsku državu kao utopiju i ne uočavaju da glavna prijetnja ljudskim pravima pojedinca dolazi od države.
Primjer druge paradigme jesu dvije muslimanske kodifikacije ljudskih prava: Univerzalna islamska deklaracija o ljudskim pravima iz 1981. godine i Kairska deklaracija o ljudskim pravima u islamu iz 1990. godine. Prvi dokument je nastao kao rezultat rada nekoliko islamističkih grupa u Velikoj Britaniji, a drugi kao dokument Organizacije islamske konferencije. Ovi dokumenti se zasnivaju na drugačijim osnovama nego zapadne kodifikacije ljudskih prava koje imaju univerzalnu percepciju. Bile su predmet kritike i muslimanskih i nemuslimanskih autora, koji su posebno naglašavali sužavanje proklamovanih prava i nedostatak efikasnog mehanizma njihove zaštite. Kao osnova kritike uzimana je češće slika stvarnog stanja ljudskih prava u muslimanskim zemljama nego njihova teorijska podloga. Zamjereno je, naprimjer, da te kodifikacije ne izražavaju dovoljno značaj vrijednosti pravde (adalet).
Primjer treće paradigme jesu autori marksističke ili druge ideološke orijentacije koji navode da su ljudska prava definisana i primjenljivana od strane onih koji imaju globalnu dominaciju. Takvi su autori Chandra Mohanty i Richard Falk. Ovi autori kritikuju nametnutu dihotomiju zapadne superiornosti i islamske inferiornosti. Zalažu se da se muslimanskim zajednicama dozvoli više slobode da same definišu svoje koncepte ljuskih prava. To može rezultirati usvajanjem pravnog ili moralnog pluralizma.
Konačno. četvrtu paradigmu zastupaju muslimanski reformistički autori. Oni odbacuju ahistorijski pristup prve i druge grupe, te imaju kritički pristup prema državnim programima u muslimanskom svijetu koji za posljedicu imaju kršenja ljudskih prava. Oni nastoje da harmoniziraju koncept univerzalnih prava i islamsku misao. Vrlo često se zalažu za primjenu koncepta opšte koristi (maslaha) pri prijedlozima reformi. Takav je slučaj, naprimjer, sa Mashood Baderin i muslimanskim feministkinjama.

Značaj ovog pitanja

Analiza različitih pristupa pitanju ljudskih prava i islama omogućava nam da otkrijemo relativne prednosti i nedostatke svake paradigme. Ona, također, pokazuje da na kompleksna pitanja nema jednostavnih odgovora. Osim toga, politički značaj ovog pitanja nameće da se u njegovo razmatranje uključi pitanje efikasnosti ponuđenih paradigmi. Naime, koja je to paradigma koja u najvećoj mjeri štiti dignitet i prava čovjeka od sila koje ih ugrožavaju? Zato bi bilo potrebno pomjeriti diskusiju s apstraktnih koncepata na pitanje mehanizama zaštite.
Shannon Dunn je pokazala da su se tokom posljednjih sedam decenija u nauci iskristalisale četiri paradigme u pogledu pitanja ljudskih prava u islamu. Parlamentarna skupština Savjeta Evrope opredijelila se za jednu- onu prvu, koja isključuje religiju kao izvor ideja u ljudskim pravima. Da su poslanici Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope obratili više pažnje na argumentaciju muslimanskih reformističkih autora došli bi do stava koji podržava interkulturno opravdavanje ljudskih prava.

Za usvajanje rezolucije broj 2253 (2019) u Parlamentarnoj skupštini Savjeta Evrope 22. januara 2019. glasalo je 69 parlamentaraca, 14 protiv, i 8 je bilo suzdržanih. Nije zabilježeno da je delegacija Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine u Parlamentarnoj skupštini Savjeta Evrope učestvovala u bilo kojoj fazi donošenja ove rezolucije.

Parlamentarna skupština Savjeta Evrope usvojila je 22. januara 2019. rezoluciju broj 2253 (2019) naslovljenu „Kompatibilnost šeriatskog prava sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima: mogu li države članice Konvencije biti potpisnice „Kairske deklaracije“. Rezolucijom se ističe da je Šeriat nekompatibilan sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima. Također je iskazana zabrinutost da su tri članice Savjeta- Albanija, Azerbejdžan i Turska- potpisnice Kairske deklaracije o ljudskim pravima u Islamu iz 1990. te da bi te zemlje trebalo da se povuku is tog regionalnog dokumenta.

Rezoluciju je pripremio Odbor za pravne poslove i ljudska prava a izvjestilac odbora je bio Antonio Gutierrez iz Španije (grupa socijalisti, demokrate i zeleni). Za rezoluciju je glasalo 69 parlamentaraca ( dio grupacija narodnih stranaka (EPP), liberala i demokrata, ALDE), 14 parlamentaraca je bilo protiv (iz Turske i Azerbejdžana) a 8 je bilo suzdržano. Nije zabilježeno da je delegacija Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine u Parlamentarnoj skupštini Savjeta Evrope učestvovala u bilo kojoj fazi donošenja ove rezolucije.

Historijat Rezolucije

Postupak pred Parlamentarnom skupštinom Savjeta Evrope pokrenuo 27. januara 2016. godine g. Pieter Omtzigt (Holandija, EPP/CD) i 26 drugih potpisnika, većinom iste političke orijentacije.

U prijedlogu za pokretanje postupka se tražilo da Parlamentarna skupština Savjeta Evrope istraži kompatibilnost šeriatskog prava, uključujući njegovu neformalnu primjenu sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i implikacije za države članice koje su pristupile Kairskoj deklaraciji o ljudskim pravima u Islamu.

U vrijeme kada je ova incijativa pokrenuta, pred Evropskim sudom za ljudska prava raspravljan je slučaj o primjeni šeriatskog personalnog prava u jednoj članici Savjeta Evrope - Grčkoj. To je slučaj Molla Sali protiv Grčke, aplikacija br. 20452/14 podnijet Sudu 5.marta 2014. godine. Na taj način, dva tijela Savjeta Evrope- Parlamentarna skupština i Evropski sud za ljudska prava bavila su se gotovo istovremeno istim pitanjem- šeriatskim pravom u evropskom kontekstu.

Evropski sud za ljudska prava donio je 19. decembra 2018. presudu u slučaju Molla Sali protiv Grčke kojom je prihvaćena opciona primjena šeriatskog statusnog prava za muslimansku manjinu u Zapadnoj Trakiji (Grčka). Parlamentarna skupština Savjeta Evrope usvojila je svoju rezoluciju mjesec dana kasnije - 22. januara 2019. Time je okončan dvogodišnji rad na pripremanju izvještaja i izradi nacrta rezolucije. U tom postupku prvo je za izvjestioca bio određen g. Meritxel Mateu (ALDE) a kasnije ga je zamijenio g. Antonio Gutierrez.

U toku utvrđivanja činjenica nadležni Odbor za pravna pitanja i ljudska prava je pozvao nekoliko evropskih stručnjaka za šeriatsko pravo i ljudska prava i saslušao ih. To su bili: professor Ruud Peters (Univerzitet u Amsterdamu), professor Mathias Rohe (Univerzitet Erlangen), g. Konstantinos Tsitselikis (Univerzitet Makedonija, Thessaloniki). g. Machteld Zee, politolog i pravnik, te profesorica Mona Siddiqui (Univerzitet Edinburgh). Nakon toga je pripremeljen nacrt rezolucije i memorandum objašnjenja.

Rezolucija

Rezolucija ima 14 tačaka a iza nje slijedi memorandum objašnjenja od 13 stranica. Rezolucija se ne bavi Šeriatom i Evropskom konvencijom na apstraktan način već razmatra kompatibilnost između istovremenog pripadanja Kairskoj konvencije o ljudskim pravima u Islamu i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima.

Kairska deklaracija o ljudskim pravima je usvojena 5. avgusta 1990. na Konferenciji ministara vanjskih poslova Organizacije islamske konferencije (OIC). (Prevod tog dokumenta na bosanski jezik dao je potpisnik ovih redova i objavio u Glasniku Rijaseta Islamske zajednice br. 6/1991, str. 784-790.)

U svojim kvalifikacijama Šeriata, rezolucija se poziva na presudu u slučaju Refah partisi i drugi protiv Turske koju je donio Evropski sud za ljudska prava 31. jula 2001. godine i 13. februara 2003. godine ( aplikacija br. 41340/98). U ovoj presudi se kaže „institucije šeriatskog prava i teokratski režim nisu kompatibilni sa zahtjevima jednog demokratskog društva“. (Ova presuda bila je predmetom naučne kritike.)

Rezolucijom se zamjera Kairskoj deklaraciji o ljudskim pravima u Islamu da je više religijski nego pravni dokument, da nije pomirila Islam sa univerzalnim ljudskim pravima te da je koristila šeriatsko pravo kao jedini referentni izvor. Rezolucija posebno navodi da su šeriatski propisi o razvodu i naslijeđu nespojivi sa Evropskom konvencijom. Također se navodi duga lista ljudskih prava s kojim je Šeriat navodno nekompatibilan. To su: pravo na život, zabrane mučenja i ponižavajućeg postupanja, pravo na pošteno suđenje, pravo na poštovanje privatnog i porodičnog života, sloboda religije (zbog nepriznanja prava muslimana na promjenu religije), zaštita imovine i zabrana smrtne kazne.

U memorandumu objašnjenja (paragraf 29) se kaže da stav Suda da je šeriatsko pravo nekompatibilno sa Konvencijom ne znači da postoji apsolutna inkompatibilnost Konvencije i Islama pošto je sud priznao da je religija „ jedan od najvitalnijih elemenata koji čine identitet vjernika i njihovu koncepciju života“. Također, kaže se, da relativno čvrsta pozicija Suda ne znači odbacivanje svih elemenata Šeriata ili Islama kao cjeline ali da postoje strukturalne nekompatibilnosti između Islama i Konvencije, koje, što se tiče Šeriata, su nekada apsolutne, a nekada relativne.

Rezolucijom se traži od tri članice Savjeta Evrope - Albanije, Azerbejdžana i Turske- te država koje imaju status partnera za demokratiju- Jordan, Kirgizstan, Maroko i Palestinski nacionalni savjet- da razmotre povlačenje iz Kairske deklaracije.

Rezolucijom se, također, traži od grčkih vlasti da ukinu primjenu šeriatskog personalnog prava za muslimansku manjinu u Zapadnoj Trakiji, te izražava zabrinutost zbog „sudskih“ aktivnosti šeriatskih savjeta u Ujedinjenom Kraljevstvu. Traži se da ovi savjeti funkcionišu u okvirima zakona te da se sa prije ili istovremeno sa vjerskim ceremonijama sklapanja braka mora izvršiti njihova civilna registracija (Ovo je faktički situacija koju imamo u BiH.)

Također se ističe da je Parlamentarna skupština svjesna djelovanja neformalnih islamskih sudova u drugim državama članicama Savjeta Evrope. U memorandumu objašnjenja se govori o francuskoj teritoriji Mayotte u blizini Madagaskara te Ruskoj Federaciji, zbog primjene šeriata i adata u Čečeniji.

Ovo je do sada najoštriji stav koji je Savjet Evrope usvojio, a tiče se pitanja kompatibilnosti šeriatskog prava i Evropske konvencije o ljudskim pravima. Doduše, svi mostovi nisu prekinuti, jer se govori o dvije vrste nekompatibilnosti: apsolutnoj, koja je neotklonjiva, i relativnoj, koja je otklonjiva. U zaključku memoranduma objašnjenja ima više optimizma kada se kaže:

„Treba se truditi da pomirimo različite pozicije i izgradimo mostove razumijevanja između Šeriata i Konvencije, uz prethodni uslov prihvatanja da je Konvencija kao međunarodni dokumenat obavezujuća za sve članice Savjeta Evrope, dok je Kairska deklaracija politički, neobavezujući dokumenat.“

Ocjena rezolucije i njena percepcija

Pri ocjeni ove rezolucije može se reći da je njen ton veoma oštar, da je u pogledu poređenja dva prava - šeriatskog i evropskog - ekskluzivna i da po tome odudara od tonova koji se mogu naći u komparativnom pravu. U memorandumu objašnjenja, pri razmatranju izvora i karaktera Šeriata, koriste se uglavnom evropski, a samo jedan muslimanski autor sa francuskog jezičkog područja. Izostala su oslanjanja na reformističke muslimanske autore i poznata imena savremene nauke šeriatskog prava.

Rezolucijom se šalje poruka muslimanima u Evropi da je njihov pravni status jurisdikcija civilnog prava a da Šeriat može da bude religijski i moralni kodeks, za što su se neki muslimanski autori već opredijelili, uključujući i autora ovog teksta. Također se ovim ističe da evropsko pravo ljudskih prava ima primat nad religijskim pravom.

Fenomen istovremenog prihvatanja dokumenta ljudskih prava sačinjenih na osnovu različitih kulturnih podloga nije masovan među članicama Savjeta Evrope (tri države). Također, primjena šeriatskog personalnog prava u ovim zemljama je ili ostatak prošlosti (Zapadna Trakija, ostrvo Mayotte) ili „pravde zasnovana na zajednici“ (Ujedinjeno Kraljevstvo). Čudno je da je ovaj manjinski fenomen privukao pažnju Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope i takvu oštru reakciju.

Ono što posebno zabrinjava jeste percepcija ove rezolucije u nekim krugovima koji se bave ljudskim pravima. Kao primjer ćemo navesti European Centre for Law and Justice (ECLJ), međunarodnu nevladinu organizaciju koja ima savjetodavni status pri OUN. Na web stranici ove organizacije https://eclj.org/ vođena je kampanja za usvajanje ove rezolucije i objavljen osvrt na usvojenu rezoluciju pod naslovom „Showdown: Sharia and Human Rights“ (Konačni obračun: Šeriat i ljudska prava) čiji je autor Nicholas Bauer. Tekst odiše konfrontacijskim duhom, a neki od međunaslova su: „Dva nepomirljiva pravna sistema“, „Religija potpuno strana ljudskim pravima“, „Deficit pozitivističkog pristupa u bavljenju islamom“, „Treba li se Evropa boriti protiv islama?“ itd.

Prema ovom autoru postoji esencijalna suprotnost islama i ljudskih prava. On kaže da je Islam suprotan Evropskoj konvenciji i da bi tražiti od muslimana da je poštuju bilo jednako tražiti od njih da budu „manje muslimani“. Posebno zabrinjavajući je zaključak ovog autora:

„Ako su, kao što izvještaj o šeriatskom pravu pokazuje, elementi suštinski za islam suprotni Evropskoj konvenciji, šta treba učiniti sa muslimanima koji žive u Evropi u velikom broju? Kakve konsekvence Države članice treba da izvuku iz ovog posmatranja, posebno u pogledu njihovih odnosa sa islamom ili njihove useljeničke politike? Radi izbjegavanja otvaranja ovih debata zakašnjele operacije odgađaju ili pokušavaju da spriječe svaku diskusiju o izvještaju o šeriatskom pravu“.

Glavna linija ovog teksta jeste simplifikacija i izjednačavanje: Kairska deklaracija jednako je šeriatsko pravo - jednako je Islam - jednako je muslimani. Kairska deklaracija je jedan pokušaj kodifikovanja ljudskih prava u Islamu, ona je izraz razumijevanja ovog pitanja o kojem su države članice OIC postigle konsenzus u jednom vremenu. Ovaj dokumenat ne može se izjednačiti sa cjelokupnom islamskom pravnom tradicijom niti se onda taj normativni korpus može dovesti u vezu sa sudbinom muslimana u Evropi.

Razmišljanja kao što je navedeno, pokazuju kako rezolucija Savjeta Evrope br. 2253 (2019) može da dobije dimenzije koje daleko prelaze okvire kompatibilnosti dva dokumenta. To može da se percipira kao odnos jedne univerzalne vjere i jedne kulture. To veliko pitanje nalazi se u idejnoj pozadini ove rezolucije Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope.

Možemo zaključiti da je ova rezolucija problematična najmanje iz nekoliko razloga jer:

(1) Predstavlja politički dokumenat kojim se konstatuje da načela Islama nisu kompatibilna s ljudskim pravima. Kada je jednom usvojena ova rezolucija će biti korištena kao presedan i osnov za pravno obavezujuće odluke;

(2) Usvojena je uz podršku i liberala i konzervativaca te se ne može shvatiti kao akt desničarskog anti-islamskog diskursa u Evropi;

(3) Usvojilo ju je tijelo koje se zalaže za poštivanje razlika ali nije uvažena potreba interkulturnog shvatanja i opravdavanja ljudskih prava;

(4)  Date su kvalifikacije o islamskom učenju a da nisu konsultovani muslimanski autori ni zajednice što govori o preživjelom mentalitetu koji ne dozvoljava da muslimani govore u svoje ime već da moraju biti predstavljeni.

Činjenica da je usvajanje ove rezolucije prošlo bez odjeka u BiH govori nam da često vodimo dijalog sa samim sobom o Islamu i Evropi ali da relevantnost tog dijaloga, sudeći po ovoj rezoluciji, ne prelazi granični prelaz Izačić. Ova rezolucija je alarm za islamske institucije i intelektualce u BiH koji ih podsjeća da je nužno da prate procese u evropskim institucijama i pokušaju da utječu na njih, jer se radi o pitanjima koja će uticati na sudbinu Islama i muslimana na starom kontinentu.

Prije nekoliko dana mediji su izvijestili da je u Londonu na aukciji u kući Sotheby prva fotografija Mekke iz 1888. godine prodata za 212.000 funti. Fotografiju je sačinio holandski orijentalista Christiaan Snouck-Hurgronje, koji je nakon formalnog primanja islama, boravio u svetom gradu više od pet mjeseci. Tada je sačinio brojne fotografije svakodnevnog života u Mekki i po prvi put načinio zvučni zapis učenja Kur’ana. Ova vijest bila je povod da se brojni autori osvrnu na ovu ličnost i uopšte orijentalizam 19. i 20. vijeka.

 

Ko je Snouck-Hugronje?

Enciklopedije ga opisuju kao profesora, kolonijalnog službenika i pionira u zapadnom izučavanju islama. Rođen je 8. februara 1857 u Oosterhoutu (Holandija) a umro 26. juna 1936. godine u Leidenu. Rođen je u porodici protestantskog misionara. Njegov otac napisao je 1824. godine knjigu o islamu. U Leidenu je studirao i diplomirao teologiju, a nakon toga se okrenuo izučavanju semitskih jezika. Specijalizovao se u arapskom jeziku i islamu. Doktorirao je na temu hadža.

Nakon završenih studija u Leidenu privatno je studirao kod njemačkog orijentaliste Theodoora Noldeke-a. Bio je prijatelj sa mađarskim orijentalistom Ignacom Goldziherom. Godine 1884. dobio je stipendiju holandske vlade da boravi u Džeddi. Tamo se upoznao sa indonezijskim uglednicima, koje je koristio kao svoje informante o ulemi iz tog kraja svijeta, a koja se nalazila u Hidžazu. U Džeddi je formalno primio islam 1885. godine, osunnetio se, uzeo ime Abdul Gaffar, i bio pozvan od osmanskog namjesnika Hidžaza da posjeti Mekku. O tome je napisao prijatelju Goldziheru: „Ako se neko ne predstavi kao musliman, to je nemoguće (da ode u Mekku-op.a.)“.

U Mekki je načinio fotografije i skupio materijal za knjigu Mekka u dva toma (1888-1889), koja je bila predmet aukcije. Pri izradi knjige pomogao mu je jedan indonezijski alim, ali Snouck-Hurgronje to nije spomenuo u knjizi. Mekku je morao hitno napustiti, nakon pet mjeseci boravka, pošto su Francuzi proširili glasine da je došao da sakuplja starine.

Godine 1889. napustio je Holandiju i otputovao za Indoneziju, koja je bila pod kolonijalnom vlašću njegove domovine. Narednih 16 godina proveo je u različitim dijelovima Indonezije predajući arapski jezik, izučavajući lokalne običaje, pišući i savjetujući kolonijalnu vlast. U Indoneziji se predstavljao kao musliman i bio uvažavan od lokalnog muslimanskog stanovništva. Oslovljavan je kao „hadži Abdul Gaffar“, „muftija“ i „šejhu-l-islam iz Batavije“.

Godine 1906. vratio se u Holandiju i započeo predavati arapski jezik i islamske institucije na Univerzitetu Leiden. Tu je ostao do svoje smrti, nastavljajući i dalje da savjetuje holandsku vladu.

 

 Pogledi na islam

Snouck-Hurgronje je bio tipični evropski orijentalista kolonijalnog perioda. Negirao je Kur’an kao objavljenu riječ, bio sumnjičav prema Hadisu, šeriatsko pravo je smatrao srednjevjekovnim. Kao savjetnik kolonijalnih vlasti u Indoneziji, posebno u Ačehu, smatrao je da treba eleminisati političku ulogu islama kao ideje koja je inspirisala otpor kolonijalizmu. Smatrao je da islamski obredi treba da budu dopušteni, običaji poštovani, a ulema treba da se bavi Budućim svijetom. Ali je, takođe, smatrao da treba silom skršiti svaku vezu između islama i otpora. Religiju treba odvojiti od bilo kakvih društvenih implikacija. Taj cilj je nazvao „mentalnom aneksijom“ indonezijskih muslimana. Takođe je smatrao da treba smanjiti broj hadžija iz Indonezije, jer je uočio da se ove hadžije na svome putu upoznaju sa idejama panislamizma i onda „loše“ utječu na domaće stanovništvo.

U vremenu koje je proteklo od smrti Snouck-Hurgronje-a do danas orijentalne studije su se mnogo promijenile i postale kritične prema svojim vlastitim izvorima i naslijeđu. To se posebno može vidjeti na publikacijama koje dolaze iz Leidena- grada u kome je Snouck-Hurgonje 30 godina predavao. I pored toga trenda, postoje i dalje orijentalisti koji služe kao savjetnici nosiocima neo-imperijalne politike u muslimanskom svijetu i koji iscrtavaju nove karte ovog svijeta. Ostaju, takođe, i dalje pitanja odnosa islama, društva i politike da se rješavaju u naše doba kao što je to činio holandski profesor i politički savjetnik.

Stranica 1 od 3
© 2017 Preporod All Rights Reserved. Implemented by HudHudPro - Video produkcija